Tijdens het stuiten op een artikel met de titel “Is geluk echt?” ontstond er een gedachte aan een van de favoriete onderwerpen om over na te denken: karma.

(Overigens, niet iedereen zal het karma hebben om dit artikel te openen, excuses daarvoor! De meest sappige stukken zijn er wel uitgepikt.)

De kern is dat als het universum gebaseerd is op oorzaak en gevolg – wat zo is – waarom zijn dingen dan zo onvoorspelbaar? Waarom volgen slechte gebeurtenissen zonder reden? Waarom lijken anderen overal mee weg te komen en een jackpot te winnen in een online casino Nederland? Kunnen we spreken over “geluk”? Volgens de woordenboekdefinitie is geluk: Succes of falen dat blijkbaar door toeval wordt veroorzaakt in plaats van door eigen daden.

Voltaire verklaarde ooit dat voor alles een oorzaak te vinden is en dat het woord daardoor geen zin had.

Dat kan waar zijn zolang oorzaak en gevolg enkel worden bekeken binnen één leven. Maar hoe kan het rollen van de karmische dobbelstenen in één enkel bestaan worden verklaard? Dat kan niet. De enorme variatie aan schijnbaar willekeurige gebeurtenissen van geluk of pech kan alleen begrepen worden door een bredere kijk te nemen: oorzaak en gevolg werken over meerdere levens. Vele levens, zelfs.

De term “geluk” kan beledigend zijn voor een selfmade persoon, die verontwaardigd roept: “Hard werken en talent hebben me hier gebracht, niet geluk!” En dat klopt misschien, maar het gaat niet enkel om arbeid of talent van dit leven. Als dat zo was, zou iedereen die dat deed in een miljoenenhuis wonen, maar dat gebeurt duidelijk niet.

Het ontbrekende ingrediënt

Het artikel vertelt het verhaal van Holly Davis, geplaagd door eindeloze pech, waarbij “het ene ellendige voorval het andere uitlokte.” Ze stond daar natuurlijk niet alleen in. Toch straft of beloont niemand ons. Karma is niets magisch of bovennatuurlijks. Het is eenvoudigweg de wet van oorzaak en gevolg toegepast op de innerlijke wereld van intenties die ervaringen vormgeven.

Het artikel noemt “geluk in gebeurtenissen die zowel belangrijk voor ons waren als buiten onze controle vielen.” Op elk niveau is het universum afhankelijk van oorzaak en gevolg – zwaartekracht, draaiende atomen – waarvan het meeste niet eens zichtbaar is. Maar waarom het ene gebeurt bij de een en het andere bij de ander hangt af van het gecreëerde karma. Dat valt te leren beheersen. De vraag is dus niet alleen: “Waarom gebeurt dit?”, maar vooral: “Waarom gebeurt dit bij mij?”

Een reden dat karma vaak niet wordt overwogen – behalve het niet tegenkomen van onderricht erover – is dat gedacht wordt de oorzaken al bekend te hebben. Hoe leef je gezond en word je financieel succesvol? Iedereen heeft theorieën: beweging, dieet, opleiding, talent, hard werken. Hoe populair worden? Door aantrekkelijk of aangenaam te zijn. Maar in al die recepten ontbreekt een ingrediënt. Want er zijn mensen die alles goed doen en toch geen resultaten krijgen. Men kan uitglijden in bad zonder ooit risico’s genomen te hebben. Hard werken maar failliet blijven, of juist bijna niets doen en toch rijk worden. Adembenemend mooi zijn en toch alleen blijven, of onaantrekkelijk en toch omringd door goede vrienden.

Wat ontbreekt er? “Geluk” of “pech” zijn slechts beschrijvingen, geen verklaringen. Boeddha legde uit dat goed karma de oorzaak is van geluk, slecht karma de oorzaak van pech. Daden zijn zaden die in de geest worden geplant. Vanuit de wens anderen gelukkig te maken, ontstaat uiteindelijk eigen geluk.

Mensen schrijven hun ongeluk vaak toe aan iets buiten henzelf. Holly dacht aan de ringen van haar grootmoeder. Anderen verwijzen naar God. Weer anderen naar Lady Luck, een vloek, een ladder of een pluche geluksdier.

Hoewel “Holly wist dat er andere – meer rationele – verklaringen waren”, is er geen logische verklaring voor waarom goede dingen slechte mensen overkomen en omgekeerd, anders dan karmaleringen.

Holly, geboren in 1984, was thuis in structuren en systemen en zag patronen in de wereld. Ze profiteerde van stabiliteit, een middenklasse-jeugd en een degelijke opleiding. Bovennatuurlijke verklaringen verwierp ze.

Toch had ze, alles gelijk zijnde, veel pech die anderen in eenzelfde positie niet kenden. Waarom? Zoals eerwaarde Geshe Kelsang zegt in Great Treasury of Merit:

Vaak zoeken we bij lijden of tegenslag de oorzaak buiten onszelf. Hoofdpijn kan bijvoorbeeld worden toegeschreven aan suiker, en hoewel suiker een aanleiding kan zijn, blijft de vraag: “Waarom gebeurt dit bij mij en niet bij anderen?” Het werkelijke antwoord is het rijpen van eigen negatief karma; suiker is slechts een bijkomende voorwaarde.

Wie geluk wegneemt bij anderen, verliest het vroeg of laat zelf. Wie hun lijden verlicht, verlost zichzelf van lijden.

Bestaat geluk niet?

Sommigen zeggen dat geluk niet bestaat. Toch praten we er voortdurend over: “duw je geluk niet,” “zonder geluk,” “wat een geluksvogel!” Jeff Bezos vroeg sollicitanten zelfs: “Ben je een gelukkig persoon?” Enkele voorbeelden uit het woordenboek:

• Het was puur geluk dat er op tijd naar een baan werd gevraagd.

• Toen verscheen een prachtige vrouw en dat geluk was niet te geloven.

• Ze draagt een amulet dat volgens haar geluk brengt.

• Hij kende veel pech in zijn leven.

• Morgen een sollicitatie? Veel geluk!

• Succes met je examens!

Volgens het artikel blijft geluk in de sociologie taboe. Begrijpelijk: zonder context kan het gebruikt worden om mensen te veroordelen of hulp te ontzeggen. “Hij had gewoon pech.” Of het verhult privilege.

Wil men werkelijk helpen, dan is het nodig anderen te leren verantwoordelijkheid te nemen voor het scheppen van goed karma. Tegelijkertijd kan goed karma worden opgebouwd door praktisch te helpen, dingen eerlijker te maken, te geven wat nodig is. Wie zelf een eerlijke wereld wil en de juiste middelen, moet de oorzaken daarvoor scheppen door anderen te helpen. Karma is dus geen excuus voor passiviteit, maar het tegendeel.

Sommige mensen komen overal mee weg

Toch komt niemand ergens mee weg. Karma zorgt daarvoor. Wordt negativiteit niet gezuiverd, dan volgt vroeg of laat de ervaring van de gevolgen. Zoals in de Sci-fi serie Black Mirror, aflevering USS Callister (spoiler alert): een sadistische kapitein die mensen martelt in zijn digitale universum eindigt uiteindelijk eeuwig alleen in een donkere capsule. Hoe vaak ook “End game!” wordt geroepen, ontsnappen lukt niet. Het goede karma is uitgeput en wijsheid ontbreekt.

Hoe lang wreedheid of misbruik van macht ook lijkt te lonen, uiteindelijk haalt het de dader in. Vanuit dit perspectief hebben beulen zelfs meer mededogen nodig dan slachtoffers. Want volgens de geschriften ondergaan slachtoffers slechts de uitwerking van negatief karma, terwijl de dader onwetend een hel voor zichzelf creëert.